Linux nasıl kurulur: ISO indirme, önyüklenebilir USB bellek oluşturma ve Ubuntu kurulumu

Linux kurmak göründüğünden daha kolaydır: bir dağıtımın ISO imajı, 8 GB'lık bir USB bellek ve 20–30 dakika yeterlidir. Sıra her zaman aynıdır: imajı indirip doğrulamak, USB belleğe yazmak, bellekten açılmak, diski bölümlendirmek ve kurulum sihirbazını tamamlamak. Burada her adımı Ubuntu üzerinden gösteriyoruz; ardından Windows yanına kurulum, sanal makineye kurulum ve ilk açılıştan sonra yapılacakları da ele alıyoruz.

Linux kurulumu nedir ve hangi seçenekler var

Linux kurmak, sistemi bir önyükleme ortamından bilgisayarın diskine kopyalamak ve onu başlatacak önyükleyiciyi yapılandırmak demektir. Dört seçenek vardır; hangisini seçeceğiniz mevcut sisteme ne kadar dokunmaya hazır olduğunuza bağlıdır.

Windows içinde yalnızca Linux komut satırına ihtiyacınız varsa WSL de vardır: tek komutla kurulur ve ne USB belleğe ne de disk bölümlendirmeye ihtiyaç duyar.

Hangi dağıtım seçilmeli

Dağıtım; Linux çekirdeği, programlar, paket yöneticisi ve kurulum programının bir paketidir. İlk kurulum için seçenekler birkaç tane ile sınırlıdır; dağıtımların ayrıntılı karşılaştırması ayrı bir genel bakış konusudur.

• Ubuntu — masaüstü ve sunucular için en yaygın dağıtım; her soruya yanıt bulunan büyük bir tabana sahiptir. LTS sürümünü seçin: 5 yıl desteklenir.
• Linux Mint — Ubuntu temelli, Windows'a benzeyen Cinnamon arayüzüyle. Ev dizüstü bilgisayarı için iyi bir seçimdir.
• Fedora — güncel yazılım sürümleri, kurumsal dünyada sıkça görülen Red Hat Enterprise Linux'a yakın.
• Debian — Ubuntu'nun kararlı temeli, sunucularda popülerdir.
• Arch Linux — komut satırından elle kurulum; sistemi derinlemesine anlamak isteyenlere uygun, ama ilk kurulum için değil.

Amacınız sunucularla çalışmaksa Ubuntu Server ya da Debian seçin: çoğu bulut makinesinde bulacağınız aynı komutları, apt ve systemd'yi kullanırsınız.

Linux download: ISO imajı nereden indirilir

ISO imajı, kurulum diskinin tam bir kopyasını içeren bir dosyadır. Yalnızca dağıtımın resmi sitesinden ya da sitenin verdiği aynalardan indirin. Üçüncü taraf dosya paylaşım sitelerindeki imajlar değiştirilmiş olabilir.

Boyutlar tahminidir ve sürümden sürüme değişir. Güncel bilgisayarlar için amd64 (x86_64) mimarisi imajını seçin; Apple Silicon Mac'ler ve Raspberry Pi için arm64 imajları gerekir.

Önyüklenebilir Linux imajı nedir

Önyüklenebilir (bootable) bir ISO; önyükleyici, çekirdek ve sıkıştırılmış bir dosya sistemi içerir. Bilgisayar doğrudan bu dosyadan açılabilir: önce RAM'de Live sistem çalışır, sonra oradan kurulum programı başlar. Bu yüzden aynı Linux ISO hem denemek hem kurmak için kullanılabilir.

ISO sağlama toplamı nasıl doğrulanır

İmajın yanında sitede bir SHA256SUMS dosyası bulunur; içinde karma değerlerin listesi vardır. İndirdiğiniz dosyanın karma değerini yayımlanan değerle karşılaştırın: indirmenin bozulmadığından ve imajın değiştirilmediğinden emin olursunuz. Linux'ta:

sha256sum ubuntu-24.04.1-desktop-amd64.iso
# ya da doğrudan listeyle karşılaştırmak için:
sha256sum -c SHA256SUMS --ignore-missing
ubuntu-24.04.1-desktop-amd64.iso: OK

Windows'ta aynı işi PowerShell yapar, macOS'te shasum:

Get-FileHash .\ubuntu-24.04.1-desktop-amd64.iso -Algorithm SHA256
shasum -a 256 ubuntu-24.04.1-desktop-amd64.iso

Karma değer tek bir karakterde bile uyuşmuyorsa imajı yeniden indirin. Tam güvence için SHA256SUMS.gpg GPG imzasını da doğrulayabilirsiniz; talimatlar her dağıtımın sitesindedir.

Önyüklenebilir Linux USB bellek nasıl oluşturulur

Linux USB bellek, imajın dosya olarak kopyalanmadığı, özel bir biçimde yazıldığı USB bellektir. Yazma sırasında bellekteki tüm veriler silinir. Kapasite: en az 8 GB; Ubuntu Desktop için 16 GB daha iyidir.

Rufus

«Aygıt» alanında belleği seçin, «Seç» düğmesine basın ve ISO'yu gösterin. Güncel bilgisayarlar için GPT bölüm şemasını ve UEFI hedef sistemini bırakın. Rufus yazma modu sorarsa «ISO imajı (önerilen)» seçin; önyükleme hatası olursa «DD imajı» modunda yeniden deneyin.

balenaEtcher

Flash from file düğmesine basın, imajı seçin, ardından Select target ile belleği seçin ve Flash düğmesine basın. Yazmadan sonra program veriyi kendisi doğrular. Windows sonra «diski biçimlendirmek» isteyebilir; reddedin: bellek yalnızca Windows'un okuyamadığı Linux bölümlerini içerir.

Ventoy

Ventoy belleğe bir kez kurulur; ardından normal bir bölüm görünür ve oraya Ubuntu, Mint, Windows gibi birden fazla ISO kopyalayabilirsiniz. Açılışta Ventoy imaj seçim menüsünü gösterir. Farklı sistemleri sık kuruyorsanız kullanışlıdır.

Linux ve macOS'ta dd komutu

Önce USB belleğin adını dikkatle belirleyin: burada yapılacak bir hata yanlış diski siler.

lsblk
NAME   MAJ:MIN RM   SIZE RO TYPE MOUNTPOINTS
sda      8:0    0 476,9G  0 disk
├─sda1   8:1    0   512M  0 part /boot/efi
└─sda2   8:2    0 476,4G  0 part /
sdb      8:16   1  14,6G  0 disk
└─sdb1   8:17   1  14,6G  0 part /media/user/USB

Burada USB bellek sdb'dir (boyut 14,6G, RM=1 — çıkarılabilir ortam). Belleği çıkarın ve imajı sdb1 bölümüne değil, aygıtın tamamına yazın:

sudo umount /dev/sdb1
sudo dd if=ubuntu-24.04.1-desktop-amd64.iso of=/dev/sdb bs=4M status=progress oflag=sync

macOS'ta aygıt /dev/disk4 olarak görünür (diskutil list ile bakın); yazmadan önce diskutil unmountDisk /dev/disk4 çalıştırın.

USB bellekten nasıl açılır: BIOS, UEFI ve Secure Boot

Belleği takın ve bilgisayarı açarken önyükleme menüsünü (Boot Menu) açın. Tuş üreticiye göre değişir: çoğunlukla F12, F11, F10, F8 veya Esc. Menüden belleği seçin; UEFI sistemlerde genellikle «UEFI: bellek_adı» şeklinde görünür.

• UEFI ya da Legacy BIOS. Son yılların bilgisayarları UEFI kullanır. Windows UEFI modunda kuruluysa USB'yi de UEFI modunda açın; aksi halde kurulum programı çift önyükleme için Windows önyükleyicisini göremez.
• Secure Boot. Ubuntu, Mint, Fedora ve Debian imzalı shim önyükleyicisi sayesinde Secure Boot açıkken de açılır. İmzasız dağıtımlar için (örneğin Arch Linux) ya da bellek açılmıyorsa kapatılması gerekir.
• Windows hızlı başlatma. Çift önyüklemeden önce Windows güç seçeneklerinde «Hızlı başlatma»yı kapatın; aksi halde Windows bölümü hazırda bekletme durumunda kalır.

Bilgisayar hâlâ Windows'u açıyorsa UEFI ayarlarına girin (genellikle F2 veya Del) ve USB'yi önyükleme sırasında birinci sıraya koyun.

Linux Live USB nedir

USB bellekten açıldıktan sonra Ubuntu «Ubuntu'yu dene» ya da «Ubuntu'yu kur» seçeneklerini sunar. Deneme modu Live USB'dir: tam bir sistem bellekten ve RAM'den çalışır, diske hiçbir şey yazılmaz. Wi-Fi, ses, dokunmatik yüzey ve görüntünün çalışıp çalışmadığını kontrol edin. Live modunda yapılan değişiklikler yeniden başlatmadan sonra kaybolur.

Ubuntu kurulumu adım adım

Ubuntu 24.04 kurulum sihirbazı şöyle görünür (diğer dağıtımlarda adımlar benzerdir):

1. Dil ve klavye düzeni. Türkçe dil ve klavye düzeni hemen seçilebilir.
2. Ağ bağlantısı. İnternet varsa kurulum programı güncellemeleri ve sürücüleri hemen indirir.
3. Kurulum türü. «Etkileşimli» standart yoldur. «Grafik ve Wi-Fi için üçüncü taraf yazılımları kur» ile ek medya biçimleri desteğini işaretleyin: NVIDIA sürücüleri ve kodek sorunları böylece çözülür.
4. Uygulama seti. «Standart» — yalnızca tarayıcı ve temel araçlar; «Genişletilmiş» — ofis paketi ve diğer programlar da dahil.
5. Disk bölümlendirme. «Diski sil ve Ubuntu'yu kur», «Windows'un yanına kur» ya da «Elle bölümlendirme» — ayrıntılar aşağıda.
6. Kullanıcı hesabı. Kullanıcı adı, bilgisayar adı ve parola. Bu kullanıcı sudo yetkisi alır.
7. Saat dilimi ve son özet — onaylandıktan sonra dosya kopyalama başlar.

Kurulum bittiğinde «Şimdi yeniden başlat» düğmesine basın ve ekrandaki yönergeye göre USB belleği çıkarın.

Linux kurulumunda disk bölümlendirme

Otomatik bölümlendirme çoğu durumda yeterlidir. Elle bölümlendirme; ayrı bir /home bölümü, özel bir swap boyutu ya da belirli bir diske kurulum istiyorsanız gerekir. UEFI için asgari şema:

Ayrı bir swap bölümü zorunlu değildir: Ubuntu /swap.img dosyasını kendisi oluşturur. Ayrı bir /home, sistemi yeniden kurduğunuzda kişisel dosyalarınızın yerinde kalması açısından kullanışlıdır.

Kurulumda disk bağlama

Bağlama noktası, sistemin bir bölümü «ekleyeceği» dizindir. Bir bölümü / ya da /home olarak atayarak, Linux'un tek dosya hiyerarşisinde nerede görüneceğini belirlersiniz. Verileri olan ikinci bir diski kurulum sırasında bölümlendirmeyip sonra /etc/fstab üzerinden bağlayabilirsiniz.

Linux kurulumunda LVM nedir

LVM (Logical Volume Manager), diskler ile dosya sistemleri arasında bir katmandır. Sabit bölümler yerine büyütülebilen, birden fazla diskten birleştirilebilen ve anlık görüntüsü alınabilen mantıksal hacimler oluşturulur. Ubuntu Server LVM'yi varsayılan olarak önerir; Desktop'ta şifreleme ile birlikte gelişmiş seçeneklerde bulunur. Ev dizüstü bilgisayarı için LVM zorunlu değildir; sunucu için kullanışlıdır: yeniden kurmadan bir hacme alan eklenebilir.

Linux'u Windows yanına kurmak (çift önyükleme)

Çift önyükleme, aynı bilgisayarda iki sistem demektir; açılışta GRUB önyükleyici menüsünden seçim yapılır. Adımlar:

1. Önemli dosyaların yedeğini alın: bölümlerde yapılan her işlemin bir riski vardır.
2. BitLocker şifrelemesi açıksa kurtarma anahtarını kaydedin ya da korumayı askıya alın.
3. Yer açın: Windows'ta «Disk Yönetimi» (diskmgmt.msc) penceresini açın, C: diskine sağ tıklayıp «Birimi daralt» seçin. Linux için 40–50 GB boş alan bırakın.
4. Windows'un «Hızlı başlatma» özelliğini kapatın.
5. USB'den UEFI modunda açılın ve kurulum programında «Windows Boot Manager'ın yanına Ubuntu kur» seçeneğini ya da boş alanın elle bölümlendirilmesini seçin.

Ubuntu mevcut EFI bölümünü kullanır ve oradan hiçbir şeyi silmez. Yeniden başlatmadan sonra Ubuntu ve Windows Boot Manager girişlerini içeren bir GRUB menüsü çıkar. Menüde Windows yoksa Ubuntu'ya girip şunu çalıştırın:

sudo nano /etc/default/grub      # GRUB_DISABLE_OS_PROBER=false satırını ekleyin
sudo update-grub

Bilgisayar menü göstermeden doğrudan Windows'u açıyorsa UEFI önyükleme sırasında «ubuntu» girişini birinci sıraya koyun.

VirtualBox sanal makinesine Linux kurulumu

Öğrenmenin en güvenli yolu bir sanal makinedir: sistemi bozabilir ve bir anlık görüntüye geri dönebilirsiniz. VirtualBox ücretsizdir ve Windows, macOS (Intel) ve Linux'ta çalışır.

1. VirtualBox'ı virtualbox.org'dan kurun; kapalıysa UEFI ayarlarında sanallaştırmayı (Intel VT-x veya AMD-V) etkinleştirin.
2. «Yeni» düğmesine basın, ad, ISO, tür olarak Linux ve sürüm olarak Ubuntu (64-bit) seçin.
3. Kaynakları ayırın: Desktop için 4 GB bellek ve 2 işlemci (Server için 2 GB yeterlidir), 25–40 GB dinamik boyutlu disk.
4. Makineyi başlatın: ISO'dan açılacak, ardından olağan kurulum gelecektir. Bölümlendirme olarak «Diski sil» seçin: yalnızca sanal disk silinir.
5. Kurulumdan sonra «Aygıtlar» menüsünden «Misafir eklentilerini» (Guest Additions) takın: ortak pano ve pencere boyutu ayarı için.

Denemelerden önce mutlaka bir anlık görüntü (snapshot) alın: sistemi çalışır duruma döndürmek birkaç saniye sürer.

Kurulumdan sonraki ilk adımlar

Terminali açın (Ctrl+Alt+T) ve sistemi güncelleyin: imaj birkaç ay öncesine ait olabilir.

sudo apt update
sudo apt upgrade -y

Kurulum sırasında işaretlemediyseniz önerilen tescilli sürücüleri kurun. Yardımcı program ekran kartınızı ve Wi-Fi adaptörünüzü kendisi tanır:

ubuntu-drivers devices
sudo ubuntu-drivers install
sudo reboot

Temel araçları da hemen kurmak ve sistemin diskleri ve ağı gördüğünü kontrol etmek iyi bir fikirdir:

sudo apt install -y curl git htop
lsblk
ip a

Grafik karşılığı «Yazılım ve Güncellemeler» uygulamasının «Ek Sürücüler» sekmesidir. Sunucu kurulumunda ilk iş olarak SSH anahtarlarıyla girişi ve güvenlik duvarını yapılandırın.

Kurulumda sık yapılan hatalar

• USB bellek Boot Menu'de görünmüyor. İmajı başka bir programla yeniden yazın, başka bir USB girişi deneyin (çoğu zaman USB 2.0 yardımcı olur) ya da UEFI'de USB'den önyüklemeyi etkinleştirin.
• Bellekten açıldıktan sonra siyah ekran. NVIDIA ekran kartlarında yaygın bir sorundur: GRUB menüsünde «safe graphics» seçeneğini seçin ya da çekirdek parametresi olarak nomodeset ekleyin.
• Kurulum programı diski görmüyor. Birçok dizüstü bilgisayarda denetleyici Intel RST/RAID modunda çalışır: UEFI'de SATA Mode seçeneğini AHCI yapın (bunun öncesinde Windows hazırlanmalıdır, aksi halde açılmaz).
• Windows yanına kurulum önerilmiyor. Windows ve bellek farklı modlarda (UEFI ve Legacy) açılmış ya da Windows bölümü hazırda bekletme durumundadır: «Hızlı başlatma» ayarını kontrol edin.

Sonuç

Linux kurulumu beş adıma iner: ISO'yu resmi siteden indirmek, SHA-256 değerini doğrulamak, belleği yazmak, USB'den UEFI modunda açılmak ve uygun bölümlendirmeyle sihirbazı tamamlamak. Öğrenmek için VirtualBox ya da Live USB ile başlayın; günlük kullanım için çift önyükleme ya da tüm diske kurulum tercih edin. Dosya sistemi, bölümler ve LVM, Linux kursunda uygulamalı olarak ayrıntılı biçimde işlenir.