Python'da listeler (list): metotlar, dilimleme, sıralama, append, demetler ve kümeler

Python'da liste (list), köşeli parantez içinde yazılan, sıralı ve değiştirilebilen bir değer koleksiyonudur: sonuna eleman eklenebilir, ortasına sokulabilir, silinebilir, sıralanabilir. Dildeki en yaygın koleksiyon budur: dosyanın satırları, bir aylık harcamalar, API yanıtları, neredeyse her şey bir liste olarak başlar. Python list'ini baştan sona ele alalım: oluşturma, metotlar, dilimleme, sıralama, liste üretimi, kopyalama ve sonunda demetler ile kümeler.

Python'da liste nedir

Liste, elemanları verdiğiniz sırayla tutar ve elemanlara sıfırdan başlayan indekslerle erişilir. Aynı listede farklı türde değerler de bulunabilir, ama pratikte genellikle benzer veriler tutulur.

amounts = [250, 1200, 99]
print(amounts[0])     # 250 — ilk eleman
print(amounts[-1])    # 99 — son eleman
amounts[1] = 1300     # liste değiştirilebilir
print(len(amounts))   # 3 — liste uzunluğu

Listenin boyutunu len() fonksiyonu verir. Olmayan bir indekse erişmek IndexError: list index out of range hatasına yol açar.

Liste oluşturmak

empty = []                       # boş liste
also_empty = list()              # aynısı list fonksiyonuyla
nums = [1, 2, 3]
chars = list("abc")              # ['a', 'b', 'c']
digits = list(range(5))          # [0, 1, 2, 3, 4]
zeros = [0] * 4                  # [0, 0, 0, 0]

list() fonksiyonu, dolaşılabilen her nesneyi listeye çevirir: bir metni, range aralığını, kümeyi, sözlüğün anahtarlarını.

append ve diğer liste metotları

append metodu listenin sonuna tek bir eleman ekler; Python'da en sık kullanılan metottur. Listeyi yerinde değiştirir ve None döndürür.

amounts = [250, 1200]
amounts.append(450)          # [250, 1200, 450]
amounts.extend([10, 20])     # [250, 1200, 450, 10, 20]
amounts.insert(0, 5)         # [5, 250, 1200, 450, 10, 20]
amounts.remove(1200)         # ilk 1200 değerini sil
last = amounts.pop()         # 20 — son elemanı sil ve döndür

Sık yapılan hata: a.append([10, 20]) tek bir eleman ekler; o eleman iç içe bir listedir, iki sayı değildir. Birden fazla eleman eklemek için extend kullanın.

Bir elemanı indeksle ya da bir aralığı del operatörüyle de silebilirsiniz: del a[0], del a[1:3]. Listelerle birlikte kullanılan yararlı yerleşik fonksiyonlar: len, sum, min, max, sorted, reversed, enumerate, zip.

Python'da dilimleme

Dilim, listenin bir parçasını a[başlangıç:bitiş:adım] biçiminde alır: başlangıç dahil, bitiş hariç, adım kadar ilerleyerek. Her kısım atlanabilir. Dilim her zaman yeni bir liste döndürür.

a = [0, 1, 2, 3, 4, 5]
print(a[1:4])     # [1, 2, 3]
print(a[:2])      # [0, 1] — ilk iki eleman
print(a[-2:])     # [4, 5] — son iki eleman
print(a[::2])     # [0, 2, 4] — her ikinci eleman
print(a[::-1])    # [5, 4, 3, 2, 1, 0] — ters çevrilmiş
print(a[:])       # tüm listenin kopyası

İndeksin aksine, liste sınırlarının dışındaki bir dilim hata vermez: a[10:20] sadece [] döndürür. Bir dilime değer atayarak listenin bir parçasını değiştirebilirsiniz: a[1:3] = ["x", "y", "z"].

String dilimleme

Dilimler, listeler ve demetlerle olduğu gibi stringlerde de aynı şekilde çalışır:

s = "Python 3.15"
print(s[:6])      # Python
print(s[-4:])     # 3.15
print(s[::-1])    # 51.3 nohtyP

Dilimle bir stringi değiştiremezsiniz; stringler değiştirilemezdir, dilim yeni bir string üretir.

Liste sıralama: sort ve sorted

Yeni başlayanların en çok karıştırdığı konu budur. sort metodu elemanları listenin kendisinde yeniden dizer ve None döndürür. sorted fonksiyonu ise orijinal listeye dokunmaz, sıralanmış yeni bir liste verir.

amounts = [250, 1200, 99]
amounts.append(450)
print(sorted(amounts))     # [99, 250, 450, 1200] — yeni kopya
print(amounts)             # [250, 1200, 99, 450] — orijinal duruyor

result = amounts.sort()    # yerinde sıralar
print(result, amounts)     # None [99, 250, 450, 1200]

Buradan klasik "neden None çıktı" sorunu doğar: a = a.sort() listeyi None değeriyle üzerine yazar. Ya a.sort() yazın ya da a = sorted(a).

Anahtar ve ters sıra

İki yöntem de key ve reverse parametrelerini kabul eder. key, elemanların hangi değere göre karşılaştırılacağını belirleyen bir fonksiyondur.

words = ["kahve", "Taksi", "abonelik"]
print(sorted(words, key=len))               # ['kahve', 'Taksi', 'abonelik']
print(sorted(words, key=str.lower))         # büyük-küçük harf farkı olmadan
print(sorted([3, 1, 2], reverse=True))      # [3, 2, 1]

expenses = [("Yiyecek", 650), ("Sinema", 120), ("Taksi", 300)]
expenses.sort(key=lambda e: e[1])           # tutara göre

Python'daki sıralama kararlıdır: aynı anahtara sahip elemanlar özgün sıralarını korur. Fark ayrıca uygulanabilirlikte de ortaya çıkar: sorted her dizide (metin, sözlük, küme) çalışır; sort ise yalnızca listelerde vardır.

Listeyi ters çevirmek

Üç yol var, davranışları farklıdır:

• a.reverse() — yerinde ters çevirir, None döndürür;
• a[::-1] — ters çevrilmiş yeni bir liste verir;
• reversed(a) — tembel bir yineleyicidir, döngüde kullanışlıdır: for x in reversed(a):.

Liste üzerinde dolaşmak

items = ["kahve", "metro", "sinema"]
for item in items:
    print(item)

for i, item in enumerate(items, start=1):
    print(i, item)          # 1 kahve, 2 metro, 3 sinema

print("sinema" in items)    # True — eleman var mı kontrolü

Üzerinde döngü dönen listeden eleman silmeyin; bazı elemanlar atlanır. Yeni bir liste üretin ya da kopya a[:] üzerinde dolaşın.

Liste üretimi (list comprehension)

Liste üretimi, yeni bir listeyi tek satırda kurar: bir ifade, bir döngü ve isteğe bağlı bir koşul.

squares = [n * n for n in range(6)]              # [0, 1, 4, 9, 16, 25]
big = [a for a in [250, 1200, 99] if a > 200]    # [250, 1200]
names = [s.strip().title() for s in [" ayşe ", "ali"]]

Liste üretimleri genellikle append kullanan bir döngüden daha hızlı ve daha okunaklıdır. Ama mantık tek ve anlaşılır bir satıra sığmıyorsa, düzgün bir döngü daha iyidir.

Listeleri birleştirmek, toplamak ve çıkarmak

a = [1, 2, 3]
b = [3, 4]
print(a + b)       # [1, 2, 3, 3, 4] — yeni liste
a += b             # a.extend(b) ile aynı
print([*a, *b])    # açarak yeni listeye koymak

Listeleri - operatörüyle çıkaramazsınız. Bir listeden başka bir listenin elemanlarını çıkarmak için liste üretimi kullanın: [x for x in a if x not in set(b)]. İki listenin kesişimini kümeler üzerinden bulmak en kolayıdır: set(a) & set(b) (ancak sıra ve tekrarlar bu durumda kaybolur).

İç içe ve iki boyutlu listeler

Liste içinde liste, bir tabloyu ya da matrisi saklamanın basit yoludur:

matrix = [[1, 2, 3], [4, 5, 6]]
print(matrix[1][2])     # 6
grid = [[0] * 3 for _ in range(2)]   # doğrusu
bad = [[0] * 3] * 2                  # tuzak: aynı listeye iki referans
bad[0][0] = 9
print(bad)              # [[9, 0, 0], [9, 0, 0]]

Liste açmak (unpacking)

first, second, third = [10, 20, 30]
head, *rest = [1, 2, 3, 4]      # head=1, rest=[2, 3, 4]
print(*["a", "b"], sep=", ")    # a, b — listeyi parantezsiz yazdırmak

Değişken sayısı listenin uzunluğuyla eşleşmezse ValueError alırsınız; yıldızlı değişken bu durumda işinizi görür.

Listeyi kopyalamak

b = a bir listeyi kopyalamaz, aynı nesneye ikinci bir ad verir: b üzerinden yapılan değişiklikler a'da da görünür. Bağımsız bir kopya için açıkça yazın: a.copy(), list(a) ya da a[:]. İç içe verilerde bu yeterli değildir; iç listeler yine ortak kalır, copy.deepcopy(a) gerekir.

import copy
a = [[1, 2], [3]]
b = a.copy()
b[0].append(99)
print(a)                 # [[1, 2, 99], [3]] — iç liste ortak
c = copy.deepcopy(a)     # tamamen bağımsız kopya

Demetler: değiştirilemeyen liste

Demet (tuple) listeye benzer, ama oluşturulduktan sonra değiştirilemez. Bu, okuyana açık bir işarettir: karşınızda sabit alanları olan tek bir kayıt vardır, büyüyen bir koleksiyon değil. Demetler kolayca açılır; fonksiyonların birden fazla değer döndürmesi de genellikle demetle olur.

expense = (250, "Kahve")
amount, item = expense
expense[0] = 300
# TypeError: 'tuple' object does not support item assignment

Değiştirilemeyen değerlerden oluşan bir demet özetlenebilir (hashable), bu yüzden sözlüğe anahtar olarak konabilir. Tek elemanlı bir demet virgülle yazılır: (5,).

Kümeler: yalnızca benzersiz değerler

Küme (set) yalnızca benzersiz değerleri tutar ve sırayı hatırlamaz. Tekrarları temizlemenin ve "bu eleman var mı" diye sormanın en hızlı yoludur; ayrıca kesişim, birleşim ve fark işlemlerini de yapar.

jan = {"Yiyecek", "Taksi", "Sinema"}
feb = {"Yiyecek", "Abonelikler"}
print(jan & feb)    # {'Yiyecek'}
print(feb - jan)    # {'Abonelikler'}
unique = list(dict.fromkeys([3, 1, 3, 2]))   # [3, 1, 2] — tekrarsız, sıra korunmuş
empty = set()       # {} boş bir dict'tir!

Hangi koleksiyonu seçmeli

x in list kontrolü elemanları sırayla gezer; x in set ise neredeyse anında çalışır. Bir döngüde büyük bir listede defalarca arama yapıyorsanız, listeyi kümeye çevirin.

Özet

Python listesi sıralı ve değiştirilebilir bir koleksiyondur: append ve extend ekler, pop ve remove siler, a[başlangıç:bitiş:adım] dilimleri alır, sort yerinde sıralayıp None döndürür, sorted ise yeni bir liste verir. Kopyayı açıkça oluşturun; sabit kayıtlar için demet, benzersiz değerler için küme kullanın. Listeler, demetler, sözlükler ve kümeler, "Python 3.15: sıfırdan uzmanlığa" kursunda uygulamalı olarak işlenir.